RSS

Tội cho vay lãi nặng những bất cập của BLHS hiện hành và những giải pháp khắc phục

21 Tháng 1

ThS. Nguyễn Văn Hương

Trường Đại học Luật Hà Nội

(Đăng Tạp chí TAND, số 19 tháng 10/2004)

Vay mượn tài sản là hành vi khá phổ biến trong xã hội. Nhà nước ta khuyến khích nhân dân cho nhau vay với tính chất tương trợ, giúp đỡ nhau khắc phục khó khăn, xây dựng cuộc sống. Bên cạnh đó, pháp luật nước ta  nghiêm cấm và trừng trị nghiêm khắc hành vi cho vay lấy “lãi nặng” để bóc lột người khác. Đó chính là lý do của việc Nhà nước ta quy định tội cho vay lãi nặng trong BLHS.

Theo quy định tại Điều 163 BLHS, tội cho vay lãi nặng là hành vi cho người khác vay với mức lãi suất cao hơn mức lãi suất cao nhất mà pháp luật quy định từ mười lần trở lên và có tính chất chuyên bóc lột.

Người phạm tội lợi dụng việc cho vay, lợi dụng hoàn cảnh khó khăn cấp bách của người đi vay để cho vay với lãi suất cao (lãi nặng) nhằm thu lợi bất chính mà thực chất là bóc lột người đi vay. Tội cho vay lãi nặng xâm phạm trật tự quản lý tín dụng của Nhà nước và xâm phạm lợi ích về tài sản của người khác (người đi vay).

Cho vay lãi nặng là hành vi cho người khác vay với mức lãi suất cao hơn mức lãi suất cao nhất mà pháp luật quy định từ 10 lần trở lên. Việc xác định hành vi cho vay có phải là cho vay lãi nặng hay không phải căn cứ vào những quy định của pháp luật về lãi suất của hợp đồng vay tài sản. Vấn đề này, Điều 473 BLDS có quy định: “lãi suất vay do các bên tự thoả thuận nhưng không được vượt quá 50% của lãi suất cao nhất do Ngân hàng nhà nước quy định đối với loại cho vay tương ứng”.

Như vậy, hành vi cho vay với lãi suất cụ thể có bị coi là vượt quá 50% mức lãi suất cao nhất mà Ngân hàng nhà nước quy định hay không và qua đó có bị coi là cho vay lãi nặng hay không lại phải căn cứ vào quy định của Ngân hàng nhà nước về lãi suất của loại cho vay tương ứng. Ví dụ, Ngân hàng nhà nước quy định lãi suất cao nhất đối với cho vay tiền Việt Nam (đồng) kỳ hạn 3 tháng là 1%/tháng, thì hành vi cho vay tiền (VN Đồng) kỳ hạn 3 tháng với mức lãi trên 15%/tháng sẽ bị coi là cho vay lãi nặng.

Hành vi cho vay với lãi suất cao (như đã nêu trên) cũng chỉ bị coi là phạm tội cho vay lãi nặng khi hành vi đó có tính chất chuyên bóc lột. Tính chất chuyên bóc lột của hành vi cho vay lãi nặng thể hiện ở chỗ: người phạm tội thực hiện hành vi cho vay lãi nặng nhiều lần, hành vi mang tính chuyên nghiệp, người phạm tội lấy việc cho vay lãi nặng làm một nghề kiếm sống, lấy việc thu lãi (nặng) làm nguồn thu thường xuyên của mình. Thực chất, người phạm tội đã thực hiện hành vi kinh doanh tiền tệ trái pháp luật, lợi dụng việc cho vay thu lãi nặng để bóc lột người khác.

Như vậy, hành vi phạm tội cho vay lãi nặng phải là hành vi cho vay với mức lãi suất cao hơn mức lãi suất cao nhất mà pháp luật quy định từ 10 lần trở lên và có tính chất chuyên bóc lột. Hành vi cho vay với mức lãi suất cao hơn mức lãi suất cao nhất mà pháp luật quy định chưa đến 10 lần dù có tính chất chuyên bóc lột cũng không bị coi là phạm tội này. Hành vi cho người khác vay với mức lãi suất cao hơn 10 lần mức lãi suất cao nhất mà pháp luật quy định nhưng không có tính chất bóc lột (người vay tự đề nghị mức lãi cao hoặc tài sản vay có giá trị không lớn…) thì cũng không bị coi là phạm tội.

Đối tượng tài sản được sử dụng chủ yếu trong tội cho vay lãi nặng là tiền. Số lượng tiền được sử dụng cho vay lãi nặng trong các trường hợp phạm tội cụ thể không giống nhau (vài triệu, vài chục triệu, thậm chí hàng trăm triệu đồng). Mức lãi suất (lãi nặng) mà người phạm tội cho vay trong các trường hợp phạm tội cụ thể cũng khác nhau, thường là cao hơn 10 lần nhưng cũng có trường hợp người phạm tội cho vay với mức lãi suất cao hơn mức lãi suất cao nhất mà pháp luật quy định tới hàng chục lần. Người phạm tội thu lợi bất chính từ việc cho vay lãi nặng có trường hợp đến hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng.

Tội cho vay lãi nặng trong những năm gần đây có diễn biến phức tạp. Nó ngày càng gây ra những thiệt hại lớn cho nền kinh tế đất nước nói chung cũng như gây thiệt hại cho lợi ích của người đi vay nói riêng. So với BLHS 1985, quy định về tội cho vay lãi nặng trong BLHS 1999 có sự cụ thể và chặt chẽ hơn. Điều đó thể hiện sự tiến bộ nhất định trong kỹ thuật lập pháp hình sự ở nước ta. Tuy nhiên, việc nghiên cứu các dấu hiệu pháp lý của tội cho vay lãi nặng cũng như thực tiễn xét xử tội phạm này cho thấy, các cơ quan có thẩm quyền cần nghiên cứu, hướng dẫn những vấn đề sau đây để việc áp dụng luật xử lý tội phạm này đạt hiệu quả cao hơn:

Thứ nhất, về mức lãi nặng: Theo quy định của BLHS, mức lãi suất cao hơn mức lãi suất cao nhất mà pháp luật quy định từ 10 lần trở lên mới bị coi là “lãi nặng”. Quy định này trên bình diện chung đã thể hiện sự hợp lý. Bởi vì, quan hệ vay mượn là quan hệ dân sự diễn ra phổ biến trong nhân dân, nhất là khi nước ta còn nghèo, điều kiện kinh tế trong nhân dân ta nói chung còn thấp mà nhu cầu tiêu dùng cũng như đầu tư sản xuất kinh doanh trong xã hội lại rất cao. Nhà nước không cấm mà còn khuyến khích việc cho vay tài sản với tính chất tương thân tương ái, hỗ trợ lẫn nhau trong nhân dân. Để đảm bảo quyền lợi của người cho vay cũng như người đi vay, trên cơ sở quy định về lãi suất cho vay của Ngân hàng nhà nước, BLDS khống chế mức lãi suất cao nhất mà người cho vay và người đi vay có thể thoả thuận trong hợp đồng vay tài sản (Điều 473 BLDS). Trường hợp, người cho vay và người đi vay thoả thuận mức lãi suất cao hơn mức lãi suất được quy định tại khoản 1 Điều 473 BLDS thì đó là hành vi vi phạm pháp luật. Nếu mức lãi suất không quá cao (chưa đến 10 lần mức lãi suất cao nhất mà pháp luật quy định) thì hành vi cho vay chưa thể hiện tính nguy hiểm đáng kể cho xã hội – không phải là tội phạm. Trường hợp cho vay với mức lãi suất cao hơn 10 lần mức lãi suất cao nhất mà pháp luật quy định thì việc cho vay này không còn là sự tương thân tương ái nữa mà được coi là hành vi bóc lột. Sự vi phạm pháp luật không còn là vi phạm pháp luật về hợp đồng dân sự nữa mà nó đã trở thành hành vi có dấu hiệu của tội phạm. Chính vì vậy, dấu hiệu về mức lãi suất được quy định là dấu hiệu bắt buộc thuộc mặt khách quan của tội cho vay lãi nặng – “cho vay với mức lãi suất cao hơn mức lãi suất cao nhất mà pháp luật quy định từ 10 lần trở lên”. Dấu hiệu về mức lãi suất là dấu hiệu đầu tiên cần phải xác định khi xem xét hành vi cho vay “lãi nặng” có CTTP cho vay lãi nặng hay không. Hành vi cho vay với mức lãi suất chưa đến 10 lần mức lãi suất cao nhất mà pháp luật quy định dù có tính chất chuyên bóc lột cũng không bị coi là phạm tội này.

Vấn đề nảy sinh là: người cho vay với lãi suất chỉ cao hơn gấp 8 hoặc 9 lần mức lãi suất cao nhất mà pháp luật quy định với mục đích bóc lột người đi vay. Họ thực hiện hành vi cho vay lãi một cách chuyên nghiệp, thực hiện nhiều lần, cho vay tài sản có giá trị rất lớn (hàng trăm triệu đồng) hoặc thực tế đã thu lợi bất chính rất lớn (hàng chục triệu đồng) cũng không bị coi là phạm tội.

Đây là vấn đề mà các cơ quan có thẩm quyền cần nghiên cứu để có sự sửa đổi, bổ sung hoặc hướng dẫn cho phù hợp. Theo chúng tôi, để đảm bảo tính chặt chẽ trong quy định của BLHS cũng như tính công bằng trong việc xử lý tội phạm thì cần sửa phần quy định trong Điều 163 theo hướng coi hành vi cho vay lãi với mức cao (như nêu trên) là hành vi phạm tội cho vay lãi nặng.

Thứ hai, về dấu hiệu “có tính chất chuyên bóc lột”: dấu hiệu này hiện nay chưa được hướng dẫn, giải thích cụ thể. Tuy nhiên, có thể nhận thấy đây là trường hợp hành vi cho vay lãi nặng được thực hiện nhiều lần nhằm bóc lột người khác (người đi vay). Người phạm tội lấy việc cho vay lãi nặng làm nghề kiếm tiền; coi và sử dụng việc cho vay lãi nặng như một phương tiện để bóc lột người khác. Vấn đề nảy sinh là:

- Trường hợp một người cho người khác vay chỉ một lần với mức “lãi nặng” hoặc “lãi rất nặng” (mức lãi suất cao hơn vài chục lần mức lãi suất cao nhất mà pháp luật quy định) thì hành vi đó có được coi là cho vay lãi nặng “có tính chất chuyên bóc lột” hay không? Hành vi đó có bị coi là phạm tội cho vay lãi nặng hay không?

Đây là vấn đề cần được các cơ quan có thẩm quyền cần nghiên cứu để có hướng dẫn cụ thể. Theo chúng tôi, trường hợp người cho vay lợi dụng người khác đang trong hoàn cảnh khó khăn, cấp bách về tiền bạc, tài sản để cho vay với mức lãi suất rất cao -“lãi rất nặng” (gấp vài chục lần mức lãi suất cao nhất mà pháp luật quy định) thì hành vi đó cũng cần được coi là cho vay lãi nặng có “tính chất chuyên bóc lột”.

- Trường hợp người cho vay “lãi nặng” chỉ một lần nhưng với số lượng tài sản rất lớn, đặc biệt lớn (hàng chục hoặc hàng trăm triệu đồng) hoặc thực tế họ đã thu lợi bất chính lớn (hàng chục triệu đồng) có bị coi là cho vay lãi nặng “có tính chất chuyên bóc lột” hay không? Đây cũng là vấn đề cần được các cơ quan có thẩm quyền nghiên cứu, hướng dẫn.

Theo chúng tôi, chỉ cần người cho vay, cho vay với mức lãi suất cao hơn 10 lần (mức lãi suất cao nhất mà pháp luật quy định) thì hành vi “cho vay lãi nặng” với số lượng lớn hoặc rất lớn đó cũng được coi là phạm tội cho vay lãi nặng.

- Về dấu hiệu “thu lợi bất chính lớn”được quy định tại khoản 2 Điều 163 BLHS.

Việc thu lợi bất chính từ hành vi cho vay lãi nặng đến mức nào thì được coi là “thu lợi bất chính lớn”? Vấn đề này hiện nay chưa được hướng dẫn. Do vậy, các cơ quan có thẩm quyền cần hướng dẫn cụ thể để việc áp dụng luật được thống nhất.

Thứ ba, việc vay tài sản trong thực tế có thể là vay tiền, vay vàng hoặc vay các tài sản khác. Nhưng lãi suất cho vay Hiện nay, pháp luật mới chỉ quy định lãi suất cho vay đối với tài sản là tiền mà chưa quy định lãi suất cho vay đối với các tài sản khác như vàng hay thóc (lúa)… Do vậy, các cơ quan có thẩm quyền, đặc biệt là ngành ngân hàng cần nghiên cứu để hướng dẫn cụ thể vấn đề lãi suất đối với hợp đồng vay tài sản khác không phải là tiền làm căn cứ cho việc giải quyết các vụ án hình sự cũng như các tranh chấp dân sự.

About these ads
 

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

 
Theo dõi

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 57 other followers

%d bloggers like this: