RSS

Kỹ năng giao tiếp của điều tra viên trong hoạt động hỏi cung bị can

25 Tháng 3

Hỏi cung bị can là hoạt động điều tra do điều tra viên tiến hành bằng cách sử dụng các biện pháp tác động đến tư duy, tình cảm, ý chí của bị can theo quy định của pháp luật, thông qua giao tiếp ngôn ngữ và các phương tiện biểu cảm khác như nét mặt, cử chỉ, ánh mắt… nhằm thu thập chứng cứ từ lời khai của họ.

Thực chất của hỏi cung bị can là cuộc đấu tranh về ý chí và lí trí giữa điều tra viên và bị can. Do đó, để hoạt động này đạt được hiệu quả và chất lượng cao, đòi hỏi điều tra viên phải có trình độ chuyên môn nghiệp vụ vững vàng, có kiến thức sâu rộng về xã hội, kĩ năng giao tiếp… Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi xin trình bày một số nội dung cơ bản về kĩ năng giao tiếp của điều tra viên trong hoạt động hỏi cung bị can.

1. Giao tiếp là sự tiếp xúc tâm lí giữa người và người thông qua đó con người trao đổi với nhau về thông tin và cảm xúc, tri giác, tác động qua lại với nhau trong những tình huống cụ thể, nhằm thực hiện mục đích của hoạt động nhất định.(1) Giao tiếp trong hoạt động hỏi cung bị can là quan hệ giao tiếp chính thức theo quy định của luật tố tụng hình sự. Trong mối quan hệ này, điều tra viên luôn giữ vai trò chủ đạo, phối hợp, điều chỉnh các tác động, có quyền tổ chức và điều hành các cuộc tiếp xúc với bị can nhằm tìm ra sự thật khách quan của vụ án. Ngược lại, bị can với tư cách là đối tượng bị tác động, bị ra sự thật khách quan của vụ án. Ngược lại, bị can với tư cách là đối tượng bị tác động, bị

Giao tiếp trong hỏi cung bị can khác với giao tiếp trong cuộc sống hàng ngày bởi một số đặc điểm có tính đặc thù. Đó là: 1) Về mặt pháp lí, nội dung giao tiếp phải tuân thủ các quy định của Bộ luật tố tụng hình sự. Phương pháp giao tiếp phải kết hợp tác động xD hội với tác động bằng pháp luật, chính sách của Nhà nước; 2) Về chủ thể, trong giao tiếp điều tra viên phải có khả năng thuyết phục, chủ động, mưu trí, năng động, sáng tạo, có thái độ khách quan, tính quyết đoán; phát huy tính tích cực, chủ động của bị can; 3) Về mục đích, giao tiếp để thu thập đầy đủ, chính xác, khách quan lời khai của bị can về toàn bộ sự thật của vụ án, hành vi phạm tội của bị can cũng như các tin tức, tài liệu khác mà bị can biết có ý nghĩa đối với công tác điều tra và phòng ngừa tội phạm nhằm tạo ra bầu không khí tâm lí tôn trọng, hiểu biết lẫn nhau giữa điều tra viên và bị can. Từ đó bị can có thái độ tôn trọng, tin tưởng điều tra viên mà tiếp nhận tác động một cách tích cực; 4) Về mặt khoa học, nội dung giao tiếp được xây dựng trên cơ sở của nhiều ngành khoa học, đặc biệt là khoa học giao tiếp, khoa học pháp lí cũng như khoa học về nghiệp vụ điều tra và ngôn ngữ học…

 

2. Kĩ năng giao tiếp của điều tra viên đối với bị can là sự vận dụng sáng tạo và phối hợp hài hoà, hợp lí hệ thống thao tác, cử chỉ, điệu bộ hành vi (kể cả hành vi ngôn ngữ) nhằm đảm bảo cho sự tiếp xúc với bị can đạt kết quả cao trong hoạt động hỏi cung.

Kĩ năng giao tiếp của điều tra viên trong hoạt động hỏi cung bị can bao gồm ba nhóm kĩ năng: Kĩ năng định hướng giao tiếp (hiểu rõ đối tượng để vạch kế hoạch chuẩn bị giao tiếp); kĩ năng định vị (đặt mình vào tâm lí, hoàn cảnh cụ thể của đối tượng giao tiếp để tạo ra sự đồng cảm); kĩ năng điều khiển quá trình giao tiếp (luôn giữ được sự bình tĩnh, tự chủ, sử dụng ngôn ngữ và phi ngôn ngữ để tác động đến đối tượng giao tiếp).

 

3. Kĩ năng định hướng giao tiếp là một trong những kĩ năng quan trọng đối với hoạt động hỏi cung bị can. Do đó, đòi hỏi điều tra viên phải nắm vững kĩ năng này thì mới đạt hiệu quả cao trong cuộc giao tiếp đD đặt ra. Nó bao gồm kĩ năng định hướng trước và kĩ năng định hướng trong quá trình giao tiếp với bị can.

Kĩ năng định hướng trước khi tiếp xúc với bị can thể hiện khi điều tra viên được phân công điều tra vụ án, nghiên cứu kĩ những tài liệu, chứng cứ đD thu thập được từ những biện pháp điều tra khác (khám xét, khám nghiệm hiện trường, lấy lời khai của người làm chứng, của người bị hại, trưng cầu giám định…). Trên cơ sở đó, điều tra viên định hướng được những vấn đề cần làm rõ trong quá trình hỏi cung, những tài liệu chứng cứ đD thu thập được, những câu hỏi được đưa ra để bị can trả lời, dự kiến chiến thuật hỏi cung. Kĩ năng định hướng trước khi tiếp xúc với bị can còn thể hiện khi điều tra viên nghiên cứu những đặc điểm của nhân thân bị can (giới tính, tuổi, trình độ học vấn, nghề nghiệp, hoàn cảnh gia đình, tiền án, tiền sự…); các đặc điểm về đạo đức, tâm lí (thái độ của bị can đối với giá trị đạo đức xD hội khác nhau, tính cách, khí chất, hứng thú, trạng thái tâm lí của bị can…); các đặc điểm pháp lí hình sự của bị can (động cơ, mục đích phạm tội…). Trên cơ sở đó điều tra viên cần dự đoán xem bị can sẽ có những phản ứng như thế nào với những nội dung sẽ được nêu ra trong hỏi cung. Điều này giúp cho điều tra viên chủ động, linh hoạt, sáng tạo lựa chọn và áp dụng các thủ thuật hỏi cung bị can phù hợp, tránh những tình huống bất ngờ, bị động, lúng túng trước những phản ứng tiêu cực của bị can. Sau khi đD dự kiến được các phản ứng có thể xảy ra ở bị can, điều tra viên cần dự kiến thời gian, địa điểm tiếp xúc với bị can, dự kiến cách mở đầu, diễn biến và kết thúc giao tiếp trong hỏi cung bị can.

Kĩ năng định hướng trong quá trình giao tiếp hỏi cung bị can thể hiện khi tiếp xúc với bị can, điều tra viên phải quan sát nét mặt, cử chỉ, hành vi lời nói của bị can để nhanh chóng phát hiện trạng thái tâm lí của họ. Tuỳ theo trạng thái tâm lí của bị can là bình thường hay bất thường mà điều tra viên phải ra quyết định có nên xúc tiến cuộc hỏi cung như đD dự định hay hoDn lại. Ví dụ: Nếu quan sát thấy đồng tử mắt bị can giDn ra, mắt mở to nhìn thẳng điều tra viên, nét mặt bình thản, ngồi với tư thế không gò bó… chứng tỏ bị can đang ở trong trạng thái tâm lí tích cực thì điều tra viên nên sẵn sàng hỏi cung bị can. Ngược lại, ngay từ đầu bị can đD tỏ ra lì lợm, ngoan cố hay tỏ ra thách thức, lẩn tránh trong giao tiếp với điều tra viên thì đồng tử mắt co, lông mày nhíu lại, hai tay khoanh trước ngực…Trong trường hợp này, điều tra viên phải tìm mọi cách để tiếp xúc với bị can. Hoặc khi thấy bị can có hiện tượng khô môi (bị can cứ mím miệng nhấp môi cho ướt nhưng thỉnh thoảng dải môi lại khô và dính chặt với nhau, đến lúc hở sẽ phát ra tiếng chép) thì đây là trạng thái biểu hiện sự gian dối của bị can.(2) Thế giới nội tâm của con người được biểu hiện qua những hành vi, cử chỉ của họ. Mỗi cử chỉ không chỉ là tác động của cơ thể mà còn là tác động của tâm hồn, thông báo cho ta về tâm tư, nguyện vọng, quan điểm, thái độ của đối tượng tại thời điểm đó.

Ngoài việc quan sát bị can, điều tra viên phải chú ý quan sát đến hoàn cảnh giao tiếp xung quanh có thuận lợi không? Có cần loại bỏ yếu tố bất lợi nào? Có cần chuyển sang địa điểm giao tiếp khác không? Nói chung không nên chọn địa điểm hỏi cung là chỗ ở của bị can. Địa điểm hỏi cung bị can phải đáp ứng một số yêu cầu như kích thước của phòng hỏi cung vừa phải, phòng được bài trí đơn giản, kín đáo, chỗ ngồi của điều tra viên và bị can phải được sắp xếp hợp lí… nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiếp xúc tâm lí giữa điều tra viên và bị can, không làm cho bị can phân tán tư tưởng.(3) Như vậy, điều tra viên phải có kĩ năng quan sát tinh tế để phán đoán chính xác các trạng thái tâm lí bên trong của bị can, hiểu đúng các trạng thái tinh thần của họ, để từ đó định hướng chính xác quá trình giao tiếp và tiến hành hỏi cung bị can.

 

4. Kĩ năng định vị trong hoạt động hỏi cung bị can là khả năng của điều tra viên biết xác định vị trí trong giao tiếp, biết đặt vị trí của mình vào vị trí của bị can để tạo ra sự đồng cảm và biết tạo điều kiện để bị can trở nên tích cực, chủ động khi giao tiếp với mình. Kĩ năng định vị của điều tra viên còn thể hiện ở chỗ xác định đúng không gian và thời gian giao tiếp. Trước hết, điều tra viên cần chú ý phát hiện và xoá bỏ các chướng ngại tâm lí ảnh hưởng tới quá trình xây dựng mối quan hệ tích cực của bị can với mình như thái độ lì lợm, thách thức, không muốn tiếp xúc với điều tra viên, tâm thế cảnh giác, đề phòng, đối phó, tâm trạng lo sợ, mỏi mệt, trầm uất, hi vọng vào sự giúp đỡ từ bên ngoài… Cùng với việc khắc phục các chướng ngại tâm lí và tạo điều kiện để bị can bộc lộ đầy đủ các phẩm chất tâm lí, các khả năng cũng như các đặc điểm khác trong nhân cách của họ, điều tra viên phải biết khêu gợi ở bị can lòng kính trọng và nhận thấy nếu cứ tiếp tục ngoan cố không chịu khai báo hoặc khai báo gian dối thì không những không cản trở được quá trình làm rõ sự thật vụ án mà còn đẩy chính bị can vào tình huống bất lợi hơn. Mặt khác, chính điều tra viên cũng phải đẩy lùi chướng ngại tâm lí của mình với bị can như tâm thế định kiến, áp đặt, buộc tội bị can mà luôn phải thể hiện thái độ khách quan để khơi dậy các động cơ thôi thúc sự thành khẩn ở bị can.

Như vậy, khi hỏi cung bị can, điều tra viên nên có những tác động về mặt tâm lí giúp bị can từng bước bộc lộ sự cởi mở, dần dần có được sự thoải mái trong tiếp xúc như phân tích, thuyết phục nhẹ nhàng có tình có lí, kết hợp với các hành động thực tế như quan tâm đến chế độ sinh hoạt, đáp ứng một số nhu cầu của bị can trong điều kiện cho phép… Tất cả đều có tác dụng tạo ra sự tin cậy, tôn trọng của bị can đối với điều tra viên, làm cơ sở cho quá trình xây dựng mối quan hệ tâm lí tích cực giữa điều tra viên và bị can. Điều tra viên phải nhập vai một cách hoàn toàn chân thực, không gợn chút giả dối mới đạt được sự hoàn thiện về kĩ năng định vị.

 

5. Kĩ năng điều khiển quá trình giao tiếp của điều tra viên thể hiện ở chỗ biết lôi cuốn bị can tham gia tích cực vào giao tiếp, biết duy trì giao tiếp theo đúng hướng để đạt mục đích, nhiệm vụ đD đặt ra, biết làm chủ trạng thái cảm xúc của mình, biết sử dụng phương tiện giao tiếp. Kĩ năng làm chủ trạng thái cảm xúc của bản thân thể hiện ở chỗ biết tự chủ hành vi, biết kiềm chế xúc cảm và tình cảm của mình khi cần thiết, biết hướng phản ứng, hành vi của mình theo mục đích, nội dung nhiệm vụ giao tiếp. Để khích lệ, động viên, thuyết phục… bị can theo mục đích của cuộc hỏi cung thì điều tra viên phải hiểu được những đặc điểm tâm sinh lí, hoàn cảnh sống, nhu cầu, hứng thú… của bị can và biết sử dụng các phương tiện giao tiếp một cách hợp lí. Kĩ năng điều khiển quá trình giao tiếp của điều tra viên trong hỏi cung còn thể hiện qua khả năng làm chủ các phương tiện giao tiếp như ngôn ngữ nói, viết hay phương tiện phi ngôn ngữ như tác phong, điệu bộ, nét mặt, ánh mắt, nụ cười… Khi tiếp xúc với bị can, điều tra viên cần tránh các biểu hiện thái quá như nóng nảy, cục cằn, có lời lẽ nhạo báng, hay khuyên nhủ không cần thiết mà phải có tác phong đàng hoàng, đĩnh đạc, có thái độ đúng mực, tỉ mỉ, chu đáo, nhD nhặn, bình tĩnh trong mọi hoàn cảnh, phải biết biểu lộ thái độ chú ý lắng nghe. Để làm chủ các phương tiện giao tiếp, điều tra viên phải có khả năng diễn đạt mạch lạc, rõ ràng, lưu loát, không có những khuyết tật về âm sắc của giọng nói như nói ngọng, nói lắp, nói quá to hay nói quá nhỏ… đồng thời biết đưa ra các câu hỏi ngắn, gọn, dễ hiểu, có nội dung rõ ràng, tránh tối đa các câu hỏi tối nghĩa, thô bạo. Ngoài ra, điều tra viên phải biết sử dụng ngôn ngữ phù hợp với từng bị can.

Tóm lại, để có khả năng thuyết phục cao trong giao tiếp với bị can, điều tra viên cần sử dụng thành thạo các kĩ năng định hướng, kĩ năng định vị, kĩ năng điều khiển quá trình giao tiếp. Các kĩ năng này phải được kết hợp chặt chẽ với nhau mới có thể thực hiện thành công việc lôi cuốn bị can vào cuộc hỏi cung./.

 

Chú thích :

(1).Xem: “Giao tiếp sư phạm”. Nxb. Giáo dục. 1998, tr. 4.

(2).Xem: “Tâm lí hỏi cung hình sự”. Trường Đại học cảnh sát nhân dân. 1998 (Dịch từ: “Hỏi cung và lời thú tội” (Tiếng Anh). Theo bản dịch của Viện khoa học VKSNDTC), tr. 42.

(3).Xem: “Giáo trình khoa học điều tra hình sự”. Trường đại học luật Hà Nội. Nxb. Công an nhân dân. Hà Nội 2001, tr. 111-112.


Đặng Thanh Nga

THeo : Tạp chí Luật học số 02 (2003)

About these ads
 

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

 
Theo dõi

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 62 other followers

%d bloggers like this: